Wat is een familieopstelling?

Het is inmiddels een redelijk bekend fenomeen: familieopstellingen. Mensen hebben er van gehoord en sommigen hebben het ook al eens ervaren. Het onderscheidende ten opzichte van andere methoden die ik gebruik is dat bij een familieopstelling heel nadrukkelijk de context van het gezin van herkomst wordt betrokken.

Alles is relatie

Uitgangspunt is dat iedereen voortkomt uit een gezin, niemand is alleen. Dit gezin van herkomst wordt gezien als een systeem waarin bepaalde regels gelden. Die regels worden altijd overtreden, dat is de dynamiek van het leven. Er ontstaan in elk leven situaties waarin keuzes gemaakt worden die voor jezelf en voor anderen gevolgen hebben, een verhuizing, een schoolkeuze, een huwelijk, een scheiding, overlijden, ziekte, etc. Deze dynamiek van het leven is bepalend en vaak ook beperkend, in hoeverre ben je vrij om eigen keuzes te maken?

Leren is volgen

De basis van jouw gedrag komt voort uit je gezin van herkomst. Een kind volgt zijn ouders. Ten diepste gaat het over liefde en een opstelling laat zien hoe die liefde eruit ziet. De voorgeschiedenis van ouders en grootouders laat allemaal sporen na in het familiesysteem. Soms bewust maar vaker onbewust draag je die sporen mee en kom je dat tegen in de vorm van angsten, problemen, knelpunten, conflicten, keuzes, etc. Dat vertelt iets over jouw verbinding en verhouding met het familiesysteem. En dat werpt vervolgens weer licht op waar je nu tegenaan loopt.

Zij is alert en vriendelijk. Voor aanvang van de workshop schenkt ze behulpzaam voor anderen de thee in. In de workshop vraag ik de deelnemers naar hun gezin van herkomst. Nu het erop aankomt staart zij langs de anderen heen naar buiten. In gedachte is ze ergens anders. Als ik vraag om haar aandacht te verleggen naar de groep en oogcontact te maken met de andere deelnemers wordt zij emotioneel. Haar moeder was altijd druk en had nooit tijd. En nu op haar beurt heeft ze moeite om echt aanwezig te zijn.

En die regels?

Wat zijn nu die regels die gelden in een familiesysteem? Eigenlijk niet eens zo heel veel. Er zijn drie uitgangspunten:

  • Alles heeft een plek in een systeem. Dingen/situaties/mensen die worden verzwegen of geen aandacht krijgen zorgen ervoor dat een systeem niet ‘ademt’, dat merk je en als die situatie weer een plek krijgt voel je dat. Liefde sluit niet uit.
  • Er is sprake van anciënniteit: wat eerst komt, komt eerst. De volgorde van de loop der dingen kun je niet veranderen. Je doet dan iets of iemand geweld aan.
  • Er is balans van geven en nemen. Liefde maakt blind is hier van toepassing en zorgt voor onbalans. En dat kan verrassend subtiel zijn.

Zij heeft jarenlang haar moeder verzorgd die invalide was geworden. Toen het niet meer ging is haar moeder  naar een verpleeghuis gegaan. Dat was een domper, ‘doe ik het niet goed dan?’ Later ging ze in de zorg werken en daar is ze overspannen geraakt. Ze wilde stiekem alsnog bewijzen dat het niet nodig was geweest.

Niet alles komt in één opstelling aan het licht. Een opstelling heeft vaak een nawerking waarbij effecten pas na langere tijd opvallen. Het gebeurt dat je omgeving eerder iets in de gaten heeft van een verandering dan jijzelf.

Jouw plek

De eerste regel over plek is misschien wel de belangrijkste. In een familie ontstaat de dynamiek als iemand van zijn eigenlijke plek gaat en iets gaat doen wat hoort bij een andere plek. Aandacht en liefde zijn de voornaamste drijfveren om dat te doen. Wat is van jou en wanneer volg je iemand na, wanneer neem je een oneigenlijke taak op je?

“Nee dat kan je nog niet, laat mij het maar doen.” Hij hoort het zijn vader zo weer zeggen. Zijn leidinggevende had hem verteld dat de beleidsnotitie inhoudelijk misschien wel correct was maar de uitwerking naar een plan van aanpak moest praktischer. En het geheel moest korter. Hij snapte aanvankelijk niet waarom hij daar zo onderste boven van was geraakt. Nu hij in de opstelling tegenover zijn vader stond kwamen al die oude emoties weer boven.

Een opstelling zorgt voor helderheid en inzicht. Je ziet de patronen die je niet bewust was. Je kunt reacties beter plaatsen, je snapt ineens waarom iets gaat zoals het gaat (of niet gaat).

Representanten

Een opstelling is een fysieke werkwijze. Er is daadwerkelijk een opstelling in de ruimte. Anderen zijn nodig die even de rol van jouw huisgenoten op zich nemen. Iemand die even jouw vader wil zijn, je zus, oom of wie dan ook die een rol in jouw leven heeft gespeeld. Als representant hoef je niets te weten van de achtergrond. Je kan je ook niet voorbereiden. De cliënt geeft die mensen een plek in de ruimte en dan ontrolt zich een dynamiek die voor de cliënt herkenbaar is. Het wonder is dat personen ook echt gevoelens laten zien die passen bij de persoon wiens plek ze even innemen. Er zijn veel speculaties over hoe dat werkt maar voor het effect is dat niet interessant. Je moet het meemaken.

Bijzondere ervaring

Niet alleen is het een bijzondere ervaring voor degene die een vraag inbrengt maar ook voor representanten en zelfs voor omstanders die even geen rol hebben kan het een bijzondere ervaring zijn.
Mijn eigen ervaring met familie opstelling begon bij een workshop van het Bert Hellinger Instituut en daarna heb ik bij Phoenix Opleidingen in Utrecht nog diverse workshops gevolgd waarna ik uiteindelijk zelf de 3 jarige post HBO opleiding professionele communicatie ben gaan volgen en daarna nog een specialisatie jaar in systemisch werk. Het is prachtig om te zien welke verhalen zich ontrollen in een opstelling, vooral als alles weer op de juiste eigen plek staat.